The Bihar Model


            Nitish Kumar, Bihar CM atana a tum 10na atana nikum October thlaa an lakluh leh tak kha tunge a nih sawi zau vak ngai lovin kan hre vek awm e. Tluang taka a term a hmang zo thei a nih chuan, India rama Chief Minister ni rei ber pawl te zinga mi a ni ngei dawn a. Eng vanga heti taka Bihar mipuite hian Nitish Kumar hi duh nge an nih tih pawh hi a chhanna chu kan hriat vek ka ring.

            Kum 2005 Bihar inthlanpuiah khan, National Democratic Alliance (NDA) chuan hnehna changin, kum 15 chhung zet Bihar CM dinhmun lo chelh tawh, Lalu Prasad Yadav leh a party, Rashtriya Janata Dal (RJD) chu an rawn paihthla a. NDA hnuaia BJP nena thawk dun, Nitish Kumar kaihhruai, Janata Dal (United) chuan assembly seat 243 awmah 139 ngawt la in, BJP in seat 102 an la bawk a, tangrual sawrkar an siam ta a. Vawiin thlengin Bihar mipuite chuan duh takin an la thlang nawn ta zel a nih hi.

            Lalua’n kum 15 chhung Bihara ro a rel lai khan Bihar kha a sawp chhe vek a ni ber a, eirukna a nasa a, misual rual intelkhawm hotu, don/bahubali an tih mai te kha an hrohrang a na in, insuam, in thah etc te kha a tam em em mai a. Dan leh thupekin awmzia a nei lova, hmasawnna tih tham sawi tur Bihar khan kha kum 15 chhung khan a hmu meuh lo. A nihna takah chuan, Nitish Kumar a rawn CM tantirh pawh khan beisei a sang hran lem lova, Bihar chu siamthat ngaihna awm tawh lo khawpa state tluchhe tawh leh tlaran tawhah mi tam zawk te chuan an ngai a. Tin, state puitlinga hlankai a nih atang phata chi leh chi inkar boruak tha lo takin a tuam vel, politics thleng pawha chi bil anga in er leh in el an ni bawk nen, khatia Lalua’n kum 15 zet ro a rawn rel leh hnu phei kha chuan, Bihar dinhmun kha a chhe takzet zet a, CM thar tur, Nitish Kumar tan pawh ban leh mai chakawm rum rum hial tur khawpa dinhmun chhiaa a awm lai a ni. Lalu vote tlingtu ber te kha muslim leh hnam hnuaihnung, backward castes te an ni thin a, hei vang hian, Lalu khan, uchuak takin, heng muslim leh hnam hnuaihnung te hi a sawrkar chhung khan a duhsak a, caste dang te tan chuan beh tlawk tlawk bak chu beisei tur dang a awm lo. Heng zawng zawngte hi 2005 a thlan tlin a nih a, Nitish Kumara’n a rawn rochun te an ni.

A bul tanna chu

            Patna khawpuia CM official residence, One, Anne Marg-a kum 15 an chen chhung khan, Lalu te chhungkua khan CM bungalow kha bawng vulhna hmunpuiah an chhuah a ni ber a, 2005 a Nitish Kumar a insawn luh dawn pawh khan bawng 200 vel an lo la vulh a! Heng zawng zawng te hi CM a nih phat atangin Nitish Kumar chuan thianfaiin, vawiin thlenga mipui ten amah an duh em emna chhan pakhat, Mipuite courtah Chief Minister ti-a a vuah a kalpuina tur in a saktir nghal bawk a. Chawlkar tin, thawhtanni apiangin, Bihar state pumpui atangin CM hmu a, an mamawh leh dilna te thlen turin mipui an lo kal khawm a, hemi ni hi chuan, hna dang thawk lovin, nilengin Nitish chuan, a khua leh tui te mamawh leh dilna thlen te chu lo dawngsawngin, a lo ngaihthlaksak thin a. Tin, a lo ngaihthlaksak satliah a ni mai lova, a kiangah chuan, sawrkar department tin hotute awmtirin, mipui ten department chungchanga sawiselna an rawn thehluh te phei chu, a concerned dept hotute hmun leh hmunah a ko nghal a, department changtu, Secretary hnenah hma la tura hriattirna a ti chhuak nghal a. Chu mai chu ni lovin, CM office chuan, heng file te hi bawhzui an niin, tihhlawhtlin an ni em tih chak takin an chhui zui nghal zel a, hei hi Nitish Kumar danglamna em em pakhat chu a ni. A tih ang hian, Lalu pawh khan a ti ve thin tho va, mahse, ani kha chu a lang a mawi a ti ve lek chauh a nih avangin, engmah hmalak zuina a awm ngai lo. Tin, Nitish hian zu a in lova, meizial a zuk loh bakah thil pawh a ei tam lo hle a. Chu bakah, a nupui, Manju Kumari Sinha-in 2007 ah a boralsan tawh a, a fapa, Nishant Kumar lah a puitling tawh bawk nen, chhungkua, uai buaitu em em nei lovin, a hnaah a inpumpek tawp thei a. Lalu kha lansarh duh mi, vua leh vang ngah, inleng ngah nuam ti leh ngaihtuah chiang mang hlei lova thu chhuah siam tawp tawp ching a ni a, a thupek chhuahte bawhzui an nih leh nih loh pawh a ngaihtuah zui ngai lem lo. Hetih lai hian, Nitish erawh chu midang chim buai loh va awm nuam ti mi, thil tih rum rum aia ngelnghet taka kal duh, a thupek te bawhzui a nih leh nih loh chik taka enzui thin leh project reng reng, uluk taka vil duh mi a ni thung a, Union Railways Minister a nih lai leh Bihar CM a nih hnu pawha mi dik ti a hriat lar a ni a. Union Minister a nih lai pawhin, an party worker, dan bawhchhia an awm a nih chuan, Union Minister a nih anga an thlavang hauh va SP te chungtlak ang te hi a ti ve ngai lova, hei leh chen Bihar CM a ni tawh chung pawh hian, vawi khat mah corruption case awrh chu sawi loh, rinhlelh kai pawhin a la awm tlat lo mai hi, a bik takin, Bihar angah chuan thil mak a tling pha hial a ni.

            A tir lama kan sawi tawh ang khan, 2005 a CM office a luah laia Bihar dinhmun kha a chhe takzet a, engkim mai kha siamthat a ngai a ni vek ringawt mai a. Chutih rualin, vawilehkhatah engkim siamthat nghal vek theih a nih loh avangin, Nitish tana tih tur pawimawh hmasa ber chu eng atangin nge bul a tan ang a, khawi lai nge siamthat hmasakah a neih ang tih thlan fel thuai thuai chu a ni a, chu mi kawnga pawimawh hmasa ber chu, hna a thawhnaa a thachhang dawl tur team din thuai chu a ni a, mahse, hei ringawt pawh hi thil awlsam tak a ni hauh lo. Kum 15 chuang teh meuh Bihar kha chi bil politics tha lo takin a tuam, eirukna nasa leh misual rual te inlulinna ram a lo nih tawh avangin, mipui mimir hrim hrim pawhin, an dinhmun siam tha tur chuan politician te chungah rinna an nghat tak tak duh meuh tawh lova. Hetiang boruak karah hi chuan, Nitish tan pawh, amah leh a minister ten hna an thawh mai a tawk lova, anmahni pui tur leh hna thawk tak tak thei tur, sawrkar hnathawk, mi tha, dik leh huaisen a mamawh a. Mahse, thil buaithlak ta ber mai chu, chutiang rin ngam tur leh rintlak tur sawrkar hnathawk an awm mang tlat lo chu a ni

            Lalu hnuaiah kha chuan sawrkar hotu lu te khan party worker te kha an ngam tlat lova, CM berin a voh miau avangin an thu an awih a ngai a. Tin, mi dik tak tak te tan pawh eirukna te, sawrkar kalphung dik lo te kha ven leh siamthat ngaihna a awm tlat lova, hei vang hian, an state cadre IAS leh IPS tam tak te khan, Bihar atanga Jharkhand state a pian dawn khan, Bihara awm zel ai chuan, Jharkhand state-a awm zui kha an thlang a, chu ti ang thlang lo te pawhin, central sawrkara deputationa kal dan phet an zawng a, Bihara awm loh hram dan kha an zawng a ni ber a. Hei vang hian, Nitisha’n CM dinhmun a rawn luah tantirh phat pawh khan, khang officer tha rual te Bihara let leh tura thlem lungawi kha tihmakmawh a ni a, mahse, chu pawh chu a awlsam dawn chuang lo! Nitish Kumar tan chuan luhaithlak tak tur a ni.

            CM a nih hlima chanchinbumi ten an kawmnaa eng kawngah nge hmalak nasat a tum ber ti a an zawh a Nitish chhanna chu, ‘sawrkarna, sawrkarna, sawrkarna,’ tih hi a ni a. A ni lah tak a, a hma chiah, Lalu hunah kha chuan sawrkar leh sawrkarna khan awmzia a nei lo a ni ber a, dan leh thupekin awmzia a nei lova, kawng tha a bar an nei lova, school, damdawiin, electric supply…a tawi zawngin, an state in a mamawh apiang kha an neih sa a chhiat loh vek leh an tlachham em em vek mai a, chutah, mi rukbo leh thah a la hluar em em zui bawk a, eng tin tak nge Nitish chuan sawrkar tha leh sawrkarna tha chu Biharah a rawn din chhuah ang tih chu Bihar politics chik mite rilrua zawhna lian ber a ni.

A kutke pawimawh te

            A hmasa ber atan, Nitish chuan, Union Minister a nih lai, agriculture, railways leh surface transport a chan thin laia a thawhpui leh a mi hriatchian, 1982 batch IAS (UP cadre) officer, Ramchandra Prasad Singh (RCP) chu Bihara thawk tura lakluh tumin central sawrkarah chak takin a bawhzui a, 15th November, 2005 ah RCP chuan Bihar sawrkar chu rawn zawmin, CM Principal Secretaryah dah a ni a. Tin, state pumpuia dan leh thupek, a nihna ang taka kengkawh a, hmang chhuak tur khawpa huaisen a mamawh a, chu mi tur chuan, Nitish chuan Bihar Addl. Director of Police hna chelh mektu leh Bihar hrechiangtu, Abhayanand, IPS chu a thlang a. Nitish chuan Abhayanand chu a bangla-a leng tura sawmin, ti tura a duh chu chiang fek fawkin a hrilh nghal a, chu chu, an state pumpuia dan leh thupek kenkawh thar leh bakah, mipui mimir ten police te thuneihna an zah lehna tura an zahawmna siamthat a, din thar leh chu a ni tawp mai a, he hna a thawhna kawnga a mamawh, eng pawh pek a tiam bakah, a tawp thlengin a thlawp tlat tur thu a hrilh bawk a. Abhayanand chuan eng dang mah a dil lo; police lak belh emaw, hmanraw dil belh engmah a nei lova, CM a dil awmchhun chu, dipdalna engmah awm lova, a duh duh tih theih zawng chu a ni a, politician tumah police hnaah an rawn inrawlh tur a ni lova, an dinhmun mek, local politician ten an duh hun huna police station luhchilh a, officer te hauh leh vin an chin ang te tihtawp hmak leh misual rual pawl intelkhawm te hotu thenkhat, Lalua’n anmahni veng tura police a pek te hnuhkir leh vek te chu a duh thu a sawi a, Nitish chuan eng dang mah sawi lovin a lo remtihsak nghal hmiah bawk a. Chu mai bakah, police ten hna an thawh tak tak dawn chuan, state sawrkar hnuaia Home Dept nen an thawhdun that a ngai hle a, chu dinhmun pawimawh, Home Dept-a Secretary hna chelh tur chuan, Nitish chuan central deputationa kal mek, Afzal Amanullah, IAS officer hming tha tak mai chu Bihara let leh turin a thlem lungawi thei ta hlauh a ni.

            Mahse, dan leh thupek hi chu sawrkarna tha a thlen theihna atana kawng khat mai chauh a ni a, a bak, sawrkar peng dang hrang hrangte pawh chu tuaithar leh siamthat vek an ngai a, chu ta tana Nitish mamawh em em chu, department hotu lu ber, Secretary dinhmun luah tur, mi rintlak ruat chu a ni. State sawrkarah hian Secretary te hian sawrkar that leh that lovah mawhphurhna thui tak an nei a, an ministry changtu minister te kut ke ber an nih bakah, CM tan pawh a rinrawl tur te an nih avangin, hmun dik tak luah tura ruat tur dik tak ruat chu Nitish tan a pawimawh lehzual hle a, thlan pawh a thlang uluk nangiang reng a ni.

            An state pumpuia inkalpawhna kawng chhe lutuk siamtha tura beihpui a thlakna kawnga a fei lu zum atana Nitisha’n a thlan chu 1975 batch (Bihar cadre) IAS officer, R.K. Singh a ni a. R.K. Singh hi hlauh nei lo, suma tham theih loh leh huaisena hriat lar a ni a, 1990 a BJP hruaitu, LK Advania’n state hrang hrang paltlanga kawhzawhpui, rath yatra  a neih a, Bihar a rawn paltlang laia Lalua’n a lo man tum pawh a man tura a tirh chu R.K. Singh hi a ni. Tin, R.K. Singh hian Bihar chu a hrechiang a, central deputationa a kal hun a lo tawp chiah bawk nen, Nitish tan chuan a vanneihthlak tih loh rual a ni lova, R.K. Singh hi vawin thlenga India in tangkai taka a hmanzui tak, National Disaster Management Authority (NDMA) ngaihtuah chhuaktu leh din chhuak tu a ni bawk. Chutiang mi chu Nitisha’n Bihar sawrkar hnuaia department lian leh eirukna pawh a tam berna, road construction dept-a principal secretary atana a ruat chu a ni. Anni bakah hian, officer service record nei tha rual, Deepak Kumar, IAS, Health Department Secretary, Anjani Singh, IAS, Secretary, Human Resource Development department leh Anup Mukherjee, IAS, Secretary, Rural Development Department te chu Bihar din thar lehna atana na taka nawr kal atana a thlan (thurst areas) hrang hranga a kut ke tur atana Nitisha’n a thlan te an ni.

            Mahse, state hmasawnna atan chuan officer tha neih ringawt a tawk lova, ruahmanna tha leh huaisen, chutih ruala tih hlawhtlin ngei theih tur ni si duanchhuah a tul a. Tin, an ruahmanna te tipuitling tur chuan sum an mamawh a, an state sum dinhmun en in, an neih sa hmang chuan eng ti kawng mahin hma an sawn zo dawn lova, an mamawh hmasa chu pawn lam atanga an state-a sum peipung tura investors te koh luh thuai chu a ni tih Nitish chuan a hrechiang hle a, chu mi kawnga hma la tur chuan Nand Kishore Singh, IAS, PM Vajpayee financial adviser lo ni tawh leh Planning Commission member hial pawh lo ni tawh, sawrkar hmasa lama Bihar Finance Secy dinhmun te lo chelh tawh thin bawk chu Nitish chuan Delhi atanga thlem chhuakin, Planning Board Secretary dinhmun a chelhtir a. Chu tih rualin, officer hrang hrang te dinhmun chelh tur a siamfel ruala Nitish tana pawimawh em em mai chu, a officer rual ten tha taka hna an thawh theihna tura dan hrang hrang siam a, hman theih tura peih thuai thuai chu a ni a, hemi kawnga sulsu tur hian Patna High courta thawk lai, dan hre mi tawnhriat nei tha, P.K. Shahi chu Nitish chuan an state Advocate General atan a ruat a, a mi ruat zawng zawng zingah, Advocate General atana PK Shahi a ruat hi Nitisha thiltih fuh ber pawl niin an sawi hial thin.

Dikna nena hmasawn

            Heng officer rual te hmanga Nitisha’n tihhlawhtlin a tumruh em em leh inthlan dawn pawha a auhla, state mipui te a tiam lian ber chu dikna nena hmasawnna (development with justice) tih hi a ni a, chutih rualin, khawi ber chu nge tihhmasawn tur leh tihhmasawn theih tih chu Nitish tana ngaihtuah uluk ngai lai chu a ni. Bihar ram hi Himalaya tlang atanga rawn insiam, India rama lui lian tak tak, Ganga, Mahananda leh Kosi bakah lui lian dang eng emaw zat te luantlangna ram a nih avangin, heng lui tui ten lei tha an hnutchhiah, alluvial soil a tam a, a ram leilung hi India ram pum huap ang pawha thlai chinna atana tha (fertile) ber te zinga mi a ni a. Tin, India rama mihring tam lamah pathumna a ni bawk a (state hrang hrang, Mizoram pawh tiama Bihari, hnathawk tura chhuak an tamzia chu kan hre vekin ka ring). Tin, hmasang Magadha empire thuthmun thin a nih bakah, Buddhists te tana hmun thianghlim ber te zinga mi, Bodhgaya awmna a ni a, Jainism sakhaw hmuchhuaktu, Mahavira pianna state a ni bawk. A tawi zawnga sawi chuan, Bihar hian thil dang hmachhuan tur dang nei vak lo mahse, ei leh bar siamchhuah lama tan an lak a, mihring an tamna chhawr tangkai leh sakhaw thila khualzin (religious tourists) te hiplut tura an hnam nunzia leh an hmasang hmun leh chanchin hlui te an hman thiam phawt chuan, chu chuan an state-ah sum tam tak a rawn luanluhtir dawn a, hei tak mai hi Nitish Kumar pawhin a hmuhhmaih lo. Heng hmasawnna tur theihna (potential) an neihna lian tak tak pathum hre ran hian Nitish sawrkar chuan thil tum pali, chiang fek fawk tak, tih hlawhtlin ngei theih tur ni bawk an duang ta a, chung te chu:

1.      India rama chhungkaw tin te chaw thlengah hian Bihar atanga tharchhuah pakhat tal a tel ngei tur a ni

2.      Kum tin a tlem berah Bihar hian bawnghnute litre nuai 30 tal a tharchhuak ziah tur a ni

3.      Bihar state chhunga cheng te chuan, khawi hmunah pawh cheng se, state khawpui ber, Patna hi darkar ruk chhungin an thleng hman vek tur a ni

4.      Bihar state khua leh tui ten ni khata an thawhchhuah hi Rs.300/- aiin a tlem tur a ni lo

Heng an thil tum pali te hi hmasawnna kawng an zawhnaa an innghahna tur te an ni ang a, chu bakah, Nitish sawrkar chuan heng thil pathum-dan leh thupek pawisak lohna, chi leh chi intihbuaina leh eirukna lakah te hian ngaihnathiamna pakhat mah an neih dawn loh thu an puang bawk a ni.

Mahse, thil reng reng hi, sawi leh mai hi chu a awl a, a taka tihhlawhtlin tak mai hi a harsa lai ber chu a ni a, hei hi Nitish sawrkar ding thar tan pawh a danglam chuang lo. Sawi tawh ang khan, Lalu sawrkar hnen atang khan Nitish khan thil tha rochun tur a nei mang lo tih theih a ni a, sawrkar hmunpui ber, Secretariat ngei pawh a tlabal hle a, computer system tha a bar a awm loh bakah office bungraw dang, office chunga electric line thlengin siamthat vek a ngai ringawt mai a. Hei hi chu Nitish tan chuan buaina tham a la tling lo zawk a, eirukna chungchangah zero-tolerance an kalpui tur thu a puan atangin kum leh kar chu sawi loh, darkar tlem te a liam hman awrh chauh tihah a huaisenna chu fiahin a awm nghal ta pang mai a. CM atana lakluh a nih atanga darkar hnih thum hnu lekah, a cabinet minister atana a ruat te zinga pakhat, Jitan Ram Manjhi chu eirukna chungchanga vigilance departmentin case an siamsak lai a ni tih a hriat avangin, banna lehkha a thehluhtir nghal a. Chutah, thla khat leh a chanve an sawrkar hman awrh tihah leh, ram pawn atanga sum peipung tur India thisen kai, mi hausa, Non-Resident Indian (NRI) investors te hnena Bihar chu a danglam tawh thu leh a him thu puanzar tuma a inbuatsaih mek laiin, Patnaa cheng, sumdawng hausa tak pakhat fapa, Prashant Jain chu misual ten an rubo leh ta tlat mai a, police ten beihpui thlaka nasa taka an zawn hnuah, kar hnih chhungin him takin chhanchhuak leh mahse, a pawi tur chu a pawi hman vek a, investors te ko lut tur chuan tih tur a la tam hle tih a rawn lang chiang ta a ni. Ngaihnathiamna an neih lohna tur thil pathum a puan avanga buai phah zui ta hi an awm nual a, Cabinet Minister, Jitan Ram Manjhi bakah khan Lalu nuphalpa leh Gopalganj consitutency MP, Lalu sawrkar laia man theih loh ang hiala an ngaih Sadhu Yadav te, an party, JD(U) party MLA leh kum tam tak chhung a lo thawhdunpui tawh Sunil Pandey leh an party politician hlun, Anand Mohan te thleng pawhin Nitish chuan dan leh thupek an zah lo emaw, eirukna case an nei emaw a nih chuan tumah zuah a nei lo. Sawrkar hnathawk te zingah pawh Bihar Public Commission Chairman meuh pawh thamna laa puh a nih avanga man a ni a, tin, Food Departmentin BPL list a siama dik lo leh felhlel tam lutuk avangin department hotu lian eng emaw zat man an ni bawk. Dan leh thupek kenkawhna kawnga Nitish a tih takzia lantirtu lian ber chu 1989 a Hindu leh Muslim te intihbuaina chungchang case a hawn thattir leh hi a ni a. Hei hian Nitish sawrkar chu sakhaw tih bik nei lo a nih zia leh, BJP pawh thawhpui mahse, Hindu te duhsakna hranpa a nei dawn lo tih a lantir chiang hle a ni.

Nitish Kumar CM na hnuaia sawrkar kalphung danglam tak langsar tak mai chu, CM in department tin te hnathawh dan a hrechiang em em mai leh amah ngeiin ngun leh uluk taka a vil zui tlat mai kha a ni a. Lalu hunlai kha chuan sawrkarin thuchhuah a siam rual khan sawrkar hmalakna kha a tawp zui nghal kha a ni zel mai a, Nitish hnuaiah erawh chuan a dan a dang ta zak mai! Department tin Secretary te chu a khat tawkin CM in an hmalak dan leh hnathawh dan report pe turin a ko zut mai a, hun a han kal deuh hnuah phei chuan, official senior lam te phei chuan an CM taima lutuk leh hna duh lutuk chu an sawisel phah hial a ni! Tin, a hma zawnga Bihara sawrkar kalphung mumal awm lohna chhan lian ber pakhat chu thutlukna siam mumal awm ngai lo kha a ni a. File a han kal a, khawi lai officer lian dawhkanah emaw, a thla a thla te engmah buaipui lovin a inchhek khawl a, Cabinet meeting lah an nei khatin, meeting neih hun, hunbi nghet pawh a awm lova, minister te lahin state enkawlna leh inrelbawlna (administration) aiin lansarh leh thangthat lak tumna politics an buaipui nasa zawk tlat mai si a, hma han sawn viau ngaihna kha a awm lo a ni. Nitish CM na hnuaiah erawh chuan kar tin, thawhlehni chawhnu apiang chu Cabinet meeting neih hun nghet atana ruat a ni a, an meeting hi a reiin, agenda pawh 20, a chang chuan 50 chuang thlenga an ngaihtuah chang te a awm a, CM berin an agenda ngaihtuah reng rengah thutlukna siam lova nakina ngaihtuah leh atana dah (pending) a duh bawk si lova, kar tin sawrkar thuchhuak a awm ta chur chur mai a, chung an thuchhuak te chu a relah duhtawk ringawt lovin, CM office chuan a kaihhnawih department changtu Minister, Secretary leh Principal Secretary te chu thurel an bawhzui leh bawhzui loh ngun taka vilin, na taka nawrin, an kar zui reng bawk a, hotupa ber a inthlahdah miau loh chuan, a hnuaia mite tan inthlahdah theih ni hek lo…sawrkar hna tak tak an thawk ta mup mup mai a ni.

Tin, Nitish Kumar danglamna em em chu, hun rei tak tak meeting neih pawha a officials leh ministers te thusawi zawng zawng uluk taka a ngaithla tluanchhuak peih tlat mai leh thil reng reng, a tenau ber thlenga a thluaka a chhinchhiah thei lutuk mai kha a ni a. Chu bakah, a hmaa harsatna emaw, tih tur chinfel ngai awm reng reng te hi, a chinfel dan tur a hriat hma chuan a ngaihtuah ngat ngat mai a, darkar 12 chuang meeting an neih zawh hnuah te hian, amahin a office-ah a inkhung a, an buaina chinfel dan tur hi a ngaihtuah ngat ngat zel a. File a han kal a, ngaihtuah chiang mang hlei lova chunga mite hnena put up tura kaltir satliah ringawt hi a thil duh loh ber mai a ni a, chuvangin, a hnuaia officials te pawhin Nitish hnuaiah chuan, file reng reng, ngaihtuah ngai a awm a nih chuan, a buaina lai thailang a, midang chinfel atana put up mai lovin, theihtawp chhuahin, CM dawhkan a thlen meuh chuan, amahin uluk takin a lo zirchiang leh dap dawn tih hre rengin, a chinfel hram dan an zawng ta tang tang zel a, hei hian, sawrkar office-a file tang leh upbo awm nasa thin lutuk te chu a rawn ti bo ta duak duak mai a ni.

Dan leh thupek kenkawh

Sawrkar kalphung leh hnathawh that te hi chu puanzar tam a nih loh chuan mipui mimir hian an hre darh vak lova, tin, vawilehkhatah, Nitish pawhin Bihar buaina leh harsatna zawng zawng te chu a vai kiang nghal duak thei bik lova, inrukbona te pawh a la thleng chamchi a, tin, inkalpawhna kawng pawhin hma a la sawn em em chuang rih lo. Biharin hriat a hlawhna, misual rual pawl intelkhawm te vawk lal lenna ram a nihna nawtreh tura thil pawimawh tak chu dan bawhchhia, a tam thei ang ber, a rang thei ang bera dan hmanga hrem chu a ni. Nitish CM hmaa thil buaithlak tak mai chu, police ten dan bawhchhia te pawh han man ve bawk thin mahse, politician ten an rawn khul chhuah loh leh, an khul chhuah bang te pawh an chungthu ngaihtuah mumal awm lova case a zuihral zel thin kha a ni a. Mi tam tak hi chuan, police te hna hi dan bawhchhetute man a, tan ina an khung chuan an hna an thawk zovah kan ngai mai zel a, mahse, a nihna takah chuan an hna a intan dawn chiah zawk a ni. Police te hna hi misual leh dan bawhchhia te man ringawt a ni lova, chung an mi man te dan anga an phu tawk hremna pek hi an hna pui ber a ni zawk a. A buaithlak ta ber zawk chu, a hrem theitu chu anmahni ni lova, court leh judge te an ni leh daih si hi a ni. Hei tak mai hi Nitish leh a DGP, Abhayanand, IPS tan pawha thil buaithlak tak mai chu a ni a. Police te chu na taka nawrin, chargesheet te pawh peihfel zung zung turin nawr thei mahse, court leh judge te erawh chu sawrkar khawih phak loh leh khawih theih loh, a hranpaa inrelbawl an ni tlat mai si a, anni lamin an lo thlawp that si loh chuan, dan leh thupek pawh a nihna ang taka kenkawh hleihtheih a ni tlat lova. Nitish leh DGP, Abhayanand te chuan uluk taka an ngaihtuah hnuah, court leh judge te thuneihna palzut leh zah lo ni si lova, anmahni nawr kal dan tur tha tak mai an ngaihtuah chhuak ta a, chu chu hei hi a ni.

Dan bawhchhiatna zawng zawng, a lian ber atanga a te ber thlenga vawi leh khata chinfel vek tum chu a hautak dawn tih an hriat avangin, DGP, Abhayanand rawtna angin, Arms Act hnuaiah, dan lova ralthuam kawl te chauh chu bitum hmasak nise an ti a. A chhan chu, state chhunga misual rual pawl zawng zawngte hian dan lovin ralthuam an kawl deuh vek a, tin, mi rukbo chingte pawh ralthuam nena mi rubo thin an ni tlangpui a. Hei vang hian, dan lova ralthuam kawl man beihpui an thlak chuan, Bihara misual langsar zawng zawng chu a huam tel vek dawn tih an hria a ni. Tin, Arms Act hnuaia an mi man te chungthu ngaihtuah tur hi chuan thil pathum- ralthuam mantu leh thubuai awrhtirtu officer leh sawrkar mi ruat expert, ralthuam an man chu hmantlak ngei a ni tih nemnghettu leh dan lova ralthuam kawl (unlicensed firearm) a ni ngei tih nemnghettu tur, a vaiin mi pathum chiah courta inlan a ngai a, bak, thuhretu dang koh kual duah a ngai ve lova. Hei vang hian, DGP, Abhayanand   chuan, state pumpuia SP te thuneihna huamchhunga Arms Act hnuaia case an ziah luh zat, an bawhzui dan, witness te dinhmun, chargesheet an buatsaiha an thlen chin leh harsatna an tawh zawng zawng te chu amahin a vil zui ta vek mai a. Zan tin, zan dar 9 leh zanlai dar 12 inkarah, district 40 a SP te chu phone-in heng thil chungchang hi a zawt ta ziah a. SP ten harsatna an tawh an rawn hrilhin, Abhayanand chuan, a chinfel dan hrilh mai lovin, dan bu a keutir a, an harsatna chinfelna atana an dan tlawhchhan tur te a zawnchhuahtir nghal thlap zel a. Hetianga zan tina SP te nen engkim an sawiho hnuah, thla tin, ni tawp ber, tlai dar 5:30 ah SP tin te chuan DGP, Abhayanand hnenah thla kalta chhunga dan leh thupek kenkawhna kawnga an hmalak dan chipchiar chu report an thehlut ziah a, a report dawn khawm te chu a dawn kim atanga darkar thum chhungin, Abhayanand chuan Home Dept Secretary, Amanullah, IAS hnenah a thehlut leh a, Home Secy hian zan dar 10 hma in chanchinbumi te hnenah report te chu tih chhuah turin a thawn ziah bawk a. Hetianga dan leh thupek kenkawhna kawnga police te hmalak dan chipchiar tak chanchinbu-a a chhuah zat zat atang hi chuan, mipuite pawhin police te hnathawh nasatzia an hmu in, an hre tam telh telh a, hei hian court leh judge te pawh, an tih tur chan chin, case ngaihtuah thuai thuai a, thiam loh chang te hremna ti chhuak thuai thuai turin a nawr ta tlat mai a. A tawi zawngin, Nitish, a DGP leh Home Secy te hian, thiam takin, mipui hmangin court leh judge te chu chak takin an nawr kal ta a ni ber mai a nih chu. Hetianga Arms Act hnuaia hma an lak hnu hian, dan dang bawhchhia te man kawngah pawh hma la chho vin, an huang an zauh chho ta zel a. A term khatna chhung ringawtah pawh khan, Nitish khan, Bihara misual rual pawl hotu lian, langsar leh thiltithei tak tak, Bahubali ti hiala an sawi, Mohammed Shahabuddin, Rajesh Ranjan ‘Pappu’ Yadav, Anand Mohan, Vijay Kumar ‘Munna’ Shukla te pawh man in, tan inah a khung vek mai a. Heng a mi mantir te hi mi satliah an ni lova, gang lian tak tak hotu an nih bakah politician langsar, MP, MLA te an ni nawk hlawm a, tin an hnam leh chi behchhana pawl din an nih avang hian, an hnampui leh chipui, anmahni thlawptu tam tak an awm bawk a. Hei vang hian, heng mite man an nih avang hian, chi leh chi inkara buaina lian tham a chhuah palh pawh thil hlauhawm tak a ni. Mahse, a mantirtu hi Nitish Kumar a ni miau va, thil tha leh an sawtpui tur a nih dawn phawt chuan engmah indaltir a tum lova, huaisen takin hma a la hmiah zel mai a. Hetianga hma an han lak tak tak chuan, January, 2006 leh May 2010 inkar, an term khatna chhung ringawt pawh khan Nitish sawrkar hnuaiah dan bawhchhia mi 48,000 zet te chu thiam loh chantir leh an chungtu rel fel niin, an zinga mi 124 chu thi tura an chungthu relsak an ni a, mi 8602 zet damchhunga lung ina tang tura hrem an nih bakah mi 2282 zet te chu kum 10 aia tam tan ina tang tura hrem an ni bawk a. Hemi hun, kum nga chhungah na na na hi chuan, Bihar chu dan bawhchhia, thi tura an chungthu relsak tam lamah India ram puma pakhatna a ni! Vawiinah chuan, Bihar hi dan bawhhchhe awm lohna state (crime-free state) chu la a ni chuang hauh lo nachungin, Nitish Kumar lo lan hmaa misual leh dan bawhchhetute lal hrawtna ram anga an sawi thin ang kha chu a ni tawh lo chiang hle a ni.

Kawng chhe siam

Dan leh thupek kenkawh dawt leha Nitish sawrkar tana buaipui tur lian hmasa leh ber chu an state inkalpawhna kawng chhe lutuk chu a ni a. Inkalpawhna kawng tha a awm phawt loh chuan eng hmasawnna hna mah thawh tak tak theih a ni lo. Nitish CM hma, 2004 a India ram puma chawhruala road density (100sq km biala inkalpawhna kawng awm 1km zel atanga chhut) chu mi nuai khat zelah 260kms a nih laiin, Biharah chuan mi nuai khat zelah 89kms chauh a ni a, India ram state te zinga road density chhe ber pawl a ni. Entirna atan, state khawpui ber, Patna atanga 100km a hlaa awm, Raghunathpur thleng tur pawhin darkar 7-8 chuang thang a ngai a. Khatih hunlaia an CM, Lalu Prasad Yadav hnena thingtlanga cheng ten an inkalpawhna motor kawngpui chhe lutuk chungchang an han thlen lahin, Lalu chuan, "Khawiah nge in car te chu?,” tiin a lo zawt let duh chauh mai a, Lalu ngaihdanah kha chuan, kawng tha chu mi hausa, lirthei changkang nei te chanvo leh mi rethei te tana tangkaina nei lo ang lekah a ngai niin a lang a, amah ber kha chuan a zin veivahnaah helicopter a hmang leh hlauh thung si a, inkalpawhna kawng chhe lutuk kha a vei eih lo ni tur a ni! Mahse, 2005 inthlanpui a rawn thlen dawn meuh kha chuan, an state inkalpawhna kawngpui chhe lutuk chu inthlanpuiah an party chuan an chaklohpui phah thei hial dawn tih a hre leh hnuhnawh a, inthlan campaignaah chuan, ‘Min thlang tling leh ula, kawngpui te chu Hema Malini biang anga mam leh nalhin ka siam ang,’ tiin a au a, mahse, Bihar mipui ten an hne tawk tawh a ni ang, a tlin phah ta chuang lo a ni.

Bihar state chhung kawngpuite enkawltu, Public Works Department (PWD) kha, state dang tam taka PWD te ang bawkin sum siamna khawl an ni ringawt mai a, kawng tha siamna atana sum lo kal apiang chu kawng siam endiktu road inspector atanga kawng an siamna lai biala gang hotu leh Minister leh bialtu MLA te thlengin an eiralin, an insem ral vek zel mai a, eng ti kawng mahin an kawngpuite kha han that viau ngaihna a awm lo!

Hei tak mai hi Nitish Kumara’n PWD changtu tura Principal Secretary atana IAS officer huaisen, taima leh dik, R.K. Singh a dah chatna chhan pawh kha a ni. A hma lama kan sawi tawh ang kan, Nitish sawrkarin tihhlawhtlin tur thil pali a chhawpchhuahah khan, Bihar chhung, khawi hmun atang pawh a Patna darkar ruk chhunga thlen hman vek kha an tum pakhat a ni a. Chu mi ti hlawhtling tur chuan, KM sang emaw zata thui kawngpui, a chak thei ang bera siamthat a ngai tihna a ni a, sawrkar tan thil namai a ni lo. Kawng siamna atana Nitish leh a Principal Secy, R.K. Singh ten an ngaih pawimawh hmasak ber chu a siamtu tur contractor uluk taka thlan chu a ni a. Lalu sawrkar hunah kha chuan kawng siam hna kha contractor 10-12 vel bawr, politician, department officials leh gang hruaitute tlawn dan thiam leh hre em em mai te khan an pumbilh vek mai a, contractor tuaitir leh state pawn atanga contract hna rawn thawh tum apiangte kha chu an lo vau beh loh leh an lo dang bet tlat zel bawk si a, Lalu sawrkar chhung, kum 15 chhung khan, Bihar kawngpuite kha siam mumal an ni ngai meuh lo a ni. Hei tak mai hi R.K. Singh chuan hna hmasa atan a rawn nei ta chat mai a, contractor registration rules an hman lai mek, phek 12 a chhah chu a siamtha nghal a. An dan hman mek hnuaiah hi chuan, contractor ten sumpui (capital) an neih ngai zat te, khawl an neih dan te, hna an thawh chak dan leh tawnhriat an neih dan tih neuh neuh ziaka thehlutin sawrkar hnuaia contract dilna an thehlut thei a. He dan hi R.K. Singh chuan a paih vek a, dan thar, phek khat lek a duang ta a, dan tharah chuan, contract hna dil tur chuan identity card leh sumpui (capital) a ngah tawk tih finfiahna chiah thehluh a ngai a. R.K. Singh chuan, sum a awm phawt chuan, an khawl mamawh leh engineer, tawnhriat nei tha te chu rawih tur an hmu em em dawn tih a hrechiang a, contractor te chuan anmahniin khawl an nei lo a nih pawhin, midang ta an hawh thlengin a phalsak a, tin, registration fee chu a ti sang bawk a. CM Nitish hovin PWD changtu Minister nen, R.K. Singh chuan state pawn company te hipluh tumin Mumbai, Delhi leh Hyderabadah te road show buatsaihin, nasa takin hma an la a, hetianga hma an han lak tak tak chuan, dilna rawn thehlut firm te registration fee atang ringawt pawhin Bihar sawrkar chuan cheng vaibelchhe tel a lalut ta a ni. Inziahluh dan phung an tihfel hnuah R.K Singh chuan tender chhan dan tur chungchang chu a bitum leh ta a. Contract chhang tur ten tender chhanna an thehluhna atana an rinpui ber ni thin chu F2 document an tih chu a ni a, he inkaihhruaina hnuaiah hi chuan tender chhangtute chu hna an thawh that dan azir ai mahin, kawng siam tura an mamawh an neih kim leh kim loh an en uluk ber thin a. Hei hi R.K. Singh chuan duh lovin, Central PWD inkaihhruaina zulzuiin inkaihhruaina thar, Standard Bidding Document (SBD) a duang chhuak ta a. SBD innghahna bulpui chu lawmman leh hremna a ni tawp mai a ni. Entirna atan, kawng siamtu contractorin, huntiam chhunga a kawng siam a zawh hman loh chuan sum tam tham tak a chawi a ngai a, chumi rual chiah chuan, contractorin a hun tak emaw, zawh hun tura an bituk hun hma daiha tha taka a kawng siam a zawhfel hman thung erawh chuan sum tam tham tak a hlawh belh thei thung a. A awmziaah chuan, contractor tha, rinawm leh taima te tana lawmman tha tawk tak siam a, contractor zawmthaw, rinawm lo leh hna thawk tha lo te na taka hrem chu SBD hmanga R.K. Singh thil tum ber a ni a, a hun taka hna zawh loh avanga tender chhuah that leh emaw, pawhsei emaw te, revised estimate siam nawn sek te hian sawrkar sum tul lovah a luanraltir nasa tih a hriatchian avangin, a hun taka hna zawhtir zel chu a tumruh em em ringawt mai a ni. Tin, R.K Singh chuan contractor an thlan te contractah chuan, an hna pumpui an zawh hun tur chauh bituksak lovin, kar khata an zawh tur chin thlengin felfai takin a bithliahsak vek a, kar tin, an hna thawh zawh tura bituk chu an thawh zawh leh zawh loh ngawrh takin a vilzui reng bawk a, Bihar state chanchina a tum khatna atan, kawng siam hna chu sawrkarin vil tak te in a vil chho ta a ni.

A nihna takah chuan, 2000 a Bihar atanga Jharkhand state a rawn pian khan, Central sawrkar khan Rashtriya Sama Vikas Yojana (RSVY) hnuaiah hmasawnna ruhrel din leh siamthatna tur sum thahnem tak a ruahmansak a, chung zingah chuan inkalpawhna kawngpui pawh a tel a. Mahse, R.K. Singha’n works department Principal Secretary charge a lak tantirha a han chhuichhian chuan, he RSVY fund lakchhuahna tur Detailed Project report (DPR) pakhat mah a lo awm reng reng lo tih a hre ta chiah a, kum nga chhung khan, Lalu sawrkar khan engmah a lo buaipui reng reng lo a lo ni! Singh chuan a rang thei ang berin DPR chu a bawhzui nghal a, RSVY hnuaiah hian kawng thar siam ni lovin, kawng awm sa luan thar (resurface) na atan sum dah a ni a. Mahse, R.K. Singh chuan kawng awm sa luan that ringawt chu a duhtawk lova, state highway zawng zawng te chu two-lane-a siam vek a duh a. Mahse, hemi ti hlawhtling tur hi chuan RSVY fund chauh chuan a daih dawn lova, Central ministry atanga sum a hailuh belh a ngai a ni. Amah IAS senior officer a nih bakah service record a nei tha bawk nen, R.K. Singh chuan state sawrkar leh central sawrkara a hmelhriat te chu thiam takin a dawr a, Bihar state highway, two-lane-a siam hna thawk tur chuan Central PWD leh Indian Railway Construction International Limited (IRCON) te chu thlan fel an ni ta a. Mahse, DPR buatsaih leh hman theih tura sum lakchhuah inkara an paltlang tur erawh a hautak hle a. CPWD leh IRCON ten DPR an siam ang a, Central sawrkar hnuaia Ministry of Housing and urban Affiars hnuaia a concerned departmentin uluk taka zirchiang a, endik a, a pawm hnuah Planning Commissionah an thehlut leh ang a, Planning Commission in a pawm hnuah kawng siamna tur sum chu an dawng chauh dawn a ni. Tin, R.K. Singh chuan state highway siamna atan hian Asian Development Bank ah dilna siamin, cheng vaibelchhe 800 chuang loan puk tur a sawichhuak bawk a. Chubakah, India ram dung leh vanga khawpui lian leh pawimawh pali-Delhi, Mumbai, Kolkata leh Chennai te thlunzawmtu, golden quadrilateral highwayin Bihar state chhung a paltlangna lai chu four-lane-a siam ngei tumin National Highway Authority of India chu nasa takin a nawr bawk a. Kawng siamtute gang ten an tihbuaina leh sum an lo dil luih thinna laka venghim turin sawrkar chuan special protection force a din a, eng vang mahin hna chu a bahlah tur a ni lo a ni tawp mai a ni. Kawngpui an siam tak tak hunlaia R.K. Singha’n hriat a hlawhna ber pakhat chu review meeting a buatsaih thin kha a ni. Review meetingah hian scheme tin te chu chipchiar thei ang berin sawihona leh thlirhona a neihpui vek a, a khat tawka field inspection a neih reng bakah, an hnathawh that leh that loh finfiah turin quality check a nei reng bawk a, contractor leh engineer hna thawk tha lo chu, sawrkar lai JD(U) party worker pawh ni raw sek sek, a suspend hmiah mai zel a, CM Nitish berin a thlawp tlat mai bawk nen, thla hnih thum a ral meuh chuan contractor atanga engineer leh an hlawhfa chhawr te thlengin an inthlahdah ngam lo reng reng a ni. Tin, contract systema an hman uar tak pakhat, Mizoramah pawh kan chin em em chu contract hmutu contractorin midang hnena contract hralhchhawn/khulchhawntir (subletting contract), sub-contract kan tih mai thin hi a ni a. Hetianga contract hralhchhawn hian hnathawh quality a tihchhiat bakah, a thawktu, sub-contractor, sawrkarin hna thawk tura a thlan ni hauh lo ten an thawh avangin hna a tha thei ngai lova. Hei vang hian, R.K. Singh chuan contract hralhchhawn hi a khap hmiah mai a, contractor, an contract lo hralhchhawng a manchhuah chuan empaneled contractor atangin a ban hmiah hmiah mai a. Contractor tam tak te hi rorel lai party mi leh sa te an lo ni a, hetah chiah hian politician te an lo lang a, tum khat phei chu, a pu, PWD Minister changtu nen ngei pawh an inhmachhawn phah a, Minister chuan CM hnenah R.K. Singh chu transfer tura ngenna lehkha a thehlut hial a, mahse, Nitish Kumar chuan, a hmaa a lo intiam tawh ang khan, R.K. Singh chu a thlawp tlat a, Minister zawk chu a department chan a thlaksak ta zawk a ni. Hetih rual hian, Singh chuan, mimal contractor te ringawta innghah chu, hun rei zawk thlirin a him loh bakah, a huhova nuar thut thei an ni tih a hriatchian avangin, sawrkar enkawl, kawng siam hna thawk tur rintlak tak neih vat a tul tih a hria a. ADB atanga kawng siamna tur pawisa, cheng vaibelchhe 800 chuang an dawn veleh Bihar Road Construction Corporation (BRCC) din in, zawi zawiin, kawng siam hna chu mimal contractor te kut atangin BRCC kutah a dah chho zel a, sawrkar corporation a nih miau avangin, hnathawktute chu khawng lehzualin a enkawl thei ta a. Central sawrkara deputationa a kal a hun a, Bihar a chhuahsan dawn meuh chuan, R.K. Singh enkawlna hnuaiah hian inkalpawhna kawngpui tha tak 3474km zet siam zawh a ni hman a, a hma kum 15 chhunga Bihar PWD departmentin kawng an siam zawng zawng aiin a let sawm chuangin a thui zawk a. Tin, an tum ang ngeiin, Bihar state chhunga motor kawngpuia zin hun chhung pawh 50% aia tam mahin a tawiin, a tlahniam ta bawk a, a term hnihna atana 2010 inthlanpuia hneh taka Nitish thlantlin a nih lehna chhanah pawh khan, a term khatnaa dan leh thupek khauh taka an kenkawhna leh kawngpui tha tak an siam khan kawngro a su thui hle a ni.

Hriselna lam

            Tun hma kha chuan Bihar hi India rama state hnufual leh rethei, hmasawn lo panga, BIMARU states ti a an sawi te zinga mi kha a ni thin a, vawiinah erawh chuan a dan a dang ta. Dan leh thupek kenkawhna leh kawng bakah Bihara danglamna thleng lian tak chu hriselna leh zirna lamah hian a ni. Sawi tawh ang khan, 2005 hmalamah kha chuan, sawrkar leh sawrkarna khan mu leh mal a nei lo tluk a ni a, chumi tuartu lian tak pakhat chu hriselna leh zirna te an ni. State pumpuiah health centre eng emaw zat chu awm ve bawk mahse, a tak taka hnathawk leh pan tlak kha chu kut thliaka chhiar tham lek an ni a, health centre tam zawk te kha chu an inkalh kumtluan loh vek leh, luah ngaihna awm lo khawpin a rawih chhia a, thenkhat phei chu a lungphum chiah ding, a building hmuh tur pakhat mah awm zui ta lo te an ni hlawm a. Healthcare centre inhawng chhunah te pawh doctor an awm lo tlangpui a, doctor chu sawi loh, nurse emaw, healthworker takngial awm mumal lohna te kha a tam zawk a nih bakah, damdawi pakhatmah an kawl lohna centre te kha a awm a, mipui tan pawh han in entir ngaihna kha a awm lo! Sawrkar rawih doctor ten sawrkarin a postna damdawiin leh health centre aiin an private clinic an ngai pawimawh zawk a, doctor thenkhat, post an nihna hmun, a kum a kum tlawh ngai miah lo te an awm bakah, thenkhat phei chu ram pawnah awmin, heti chung hian sawrkar atangin hlawh an la la reng tho va! Sawrkar lahin inspection a nei ngai der bawk si lo. Hei vang hian, 2005 hma lamah kha chuan, thingtlang khuaa cheng tam zawk te khan, dawi leh inthawina kha an natna damna atana an innghahna awmchhun a la ni tlat mai a, hei hian an la hnufualzia chu a tilang chiang hle awm e.

            Hriselna kawnga hma an sawnna-ah hi chuan, Nitish sawrkar kha an vannei ti pawhin a sawi theih awm e. Sawrkarna an siam hlim hlawt, 2005 ah, Central sawrkar chuan National Rural Health Mission (NRHM) kha a rawn hmang tan a, natna zirchianna behchhana damdawi siamchhuah (allopathic medicine) bakah Ayurveda,yoga and naturopathy, unani, siddha and homeopathy, AYUSH ti a kan hriat lar tak hi he mission hnuaiah hian kalpui a ni bawk a. Chu zawng aia Bihar tana lawmawm chu, NRHM hnuaiah hian India rama hriselna lama dinhmun hniam zual state 18 tan, Bihar pawh telin, hma an sawn theihna tura ruahmanna a tel bawk a, hei hi Biharin a chhawr zui tak em em chu a ni. NRHM kalphung hi chu chipchiarin kan sawi hman lo ang a, a tawi zawngin, NRHM a tum ber chu, thingtlang kilkhawr bera cheng te leh mi rethei ten healthcare tha an dawn vek theihna tura hmalak a ni a, state tin CM te chu state-level chairman niin, Health Minister chu Co-Chairman a ni ang a, Health Dept Secretary chu Convener a ni dawn a. Central sawrkarin NRHM kalpuina tur sum 85% a tum ang a, state sawrkarin 15% a tum ve thung dawn a ni. Biharin a mamawh em em mai leh, Nitish pawhin a ngaih pawimawh em em, hriselna leh damdawia in enkawlna kawnga NRHM hman tan a lo ni hian, Nitish sawrkar tan sum tam tak a rawn humsak a ni ber mai a. NRHM hnuaia cheng vaibelchhe tel lo kal te a tangkai thei ang ber leh a rang thei ang bera hman tangkai chu Nitish sawrkar tana hna hmasa ber a ni. Hemi kawnga Nitish kutke ber te chu Health Secretary, Deepak Kumar, IAS leh State Health Mission (SHM) Director, K.K. Pathak te an ni a. Anni pahnih tana hna hmasa ber chu, state pumpuia health centre tina damdawi mamawh khawp dah vek chu a ni a, chutih rualin, state puma health centre tana damdawi a hlawma lei huk mai chu thil awlsam tak a ni lova, tin, Bihar sawrkar hian, damdawi lei dan tur inkaihhruaina mumal engmah a nei lova, hei vang hian drug-purchase policy siam chu hna hmasa berah an nei ta a ni. SHM chuan doctor ten damdawi an mamawh apiang leisak ringawt chu sumin a daih dawn lo tih hria in, SHM hnuaia damdawi lei theih list felfai takin an siam a, rate fel tak an bithliah vek bawk a. SHS in an rate bithliah ang zata damdawi supply duh tur zawnna tender an chhuah a, supplier ten rawn chhangin, sawrkar empaneled suppliers te hnen atang chiah hian, sawrkar chuan a doctor rawih te chu damdawi lei a phalsak a. Damdawi an mamawh list hi doctor te chuan SHM ah an thawn hmasa vek phawt a, SHM in a lo pawmsak hnuah doctor te hian an mimal pawisa in, sawrkar lista awm chin damdawi an mamawh te chu an lo lei a, sawrkarin SHM kaltlangin doctor te chu sum a pe lehchhawng ta thin a, damdawi man hi NRHM sum hmanga sawrkarin a pek lawk vek tawh avangin, health centre-a in entir te chuan damdawi man an chawi a ngai tawh lo thung a ni. Tin, sawrkar chuan, a bik takin, thingtlanga cheng ten health centre an rin ngamna leh an pan duh lehzualna atan cash incentive policy a siam a, hetah pawh hian, thiam takin NRHM hnuaia a thlawna dawn theih scheme leh programme hrang hrang te chu an hmang tangkai a. Entirna atan, NRHM hnuaia Janani Suraksha Yojana (Safe Motherhood Programme) kaltlanga sawrkar damdawiina nau nei apiangte hnena Rs.1400/- pek thin te hi Nitish sawrkar chuan thiam takin mipui zingah an thehdarh a, state sawrkar sum hek lutuk si lovin, central sum ringin hriselna kawngah hma an sawn phah hle a, sawrkar a hmingthat phah hle bawk a ni.

            Chutih rualin, sawrkar damdawiina in enkawl leh in entir tura mipui mimir hmin hi chu kawng khat chauh a la ni a, sawrkar doctor te post an nihna hmun dik taka awm tura tih chu sawrkar tana chona hautak zawk chu a ni. Hemi kawnga SHS hmalakna hi chu Nitish CM a nih hma atanga NRHM hnuaia bul an lo tan tawh kha a ni a. SHS chuan, Public Health Centre (PHC) a doctor te an awm leh awm loh endikna tur call centre a din a, call centre enkawl tur hian, tender hmangin private company te an thlang a, anni hian doctor te attendance chu an vil thin a. An duh hun hunah call centre atang chuan PHC chu an va be thut thut a, doctor awm leh awm loh an va endik thin a. Mahse, an harsatna lian tak chu, PHC zawng zawngah landline phone a awm si lova, PHC thenkhat chu, chu ta awm doctor te mobile phone hmanga an va finfiah a ngai thin a, doctor te chuan ina thu diai diai pahin call an lo la nge la lo pawh an hre thei thin lova. Nitish CM a rawn nih khan, he system awm sa hi nasa zawk leh khauh zawkin a rawn kalpui chho ta a, landline phone awm lohna PHC a thawktute zawng zawng, doctor pawh tela biakpawhna tur mobile number pakhat chiah siamin, an hmang ta a, he numberah hian doctor chauh ni lovin, thawktu dang te pawh an duh hun hunah PHC a an awm leh awm loh an va zawt ta thin a ni. Mahse, hetah hian, uluk taka vil a pawimawh tluk zetin, hmalak zuina (follow up) that leh that loh hi a pawimawh hle a. SHM Director, K.K. Pathak office atanga call centre atanga doctor an va call a, PHC a a lo awm loh chuan, a ni la la in, insawifiah tura tihna, show cause notice an thawn nghal a, doctor ten chhuanlam an lo siam chuan, entirna atan, loh theih lohvin dam lo, PHC a rawn kal thei lo a va en lawk thu te lo sawi ta se, dawt an sawi leh sawi loh finfiahna turin, PHC an chhuahsan dawn reng rengin, doctor te chuan district Chief Medical Officer (CMO) phalna an lak hmasak zel a ngai a, CMO in phalna a pe  tih a lo nemnghehsak thlap loh chuan an chhuanlam engmah pawmsak an ni ngai lo. Hetianga a zawna vawi thum an biak a, doctor chu a thawhna PHC a a lo awm lo a nih phei chuan, a hna atanga ban hmiah tur a ni dawn a ni. Hetah tak hian sawrkar tan pawh buaina a awm ta a, rin lawk ang ngeiin, doctor te chuan gazetted officer an ni a, chutiang teh fahrana in chhui zui leh in endik reng mai chu an nihna nen pawh a inmil loh thu sawiin an sawisel a, mahse, Nitish chuan, an hnathawhna hmuna an awm leh awm loh in report chu an hna in a ken tel a ni tiin a ngaihdan a sawhsawn duh tlat lova, doctor thenkhat, ban tawk ta pawh an awm ta nual reng a. Heng an doctor ban tak te hian sawrkar chu courtah te an khing a, mahse, sawrkar chuan thiam a chang deuh zel thung a ni.

            Heng baka Nitish sawrkar hmalakna tangkai tak pakhat chu diagnostic servives (X ray, CT Scan, MRI Scan etc ang chi) te an privatise daih hi a ni. Sawrkar tan district tin hospitala heng diagnostic khawl bun vek hi chu senso a sang dawn lutuk a, hei vang hian, district tina radiologoly (X ray, CT scan, MRI scan, ultrasound, PET scans etc) leh pathology (laboratory tests chi hrang hrang) te chu private provider te kutah an hlan vek a, heng private provider te hian districta sawrkar hospitalah an khawl te man chawia va bun in, hospital kaltlangin sawrkarin test man zawng zawng a tum a, mipui te chu a thlawnin an in test tir thei thung a. Damdawiina sawrkar khawl lo awm sa zawng zawng te pawh heng private operator te kutah hian an nih ang angin an hlan tawp mai a, a chhiat pawhin private provider te hian a siamna zawng zawng an tum vek mai a. Hetianga an tih hian, sawrkar sum tam tak seng lovin, khawpui lianah chauh ni lo, district capital tinah diagnostic services changtlung tak an siam theih phah a. Bihar hi Indian state te zinga hetianga diagnostic services outsource hmasa ber hi an ni a, a thatzia an hmuhin sector dang, entirna atan, ambulance service te, hospital tihfai leh vawnfai, damdawiin chaw leh generator te thlengin private operator te hnenah an outsource ta zel a, sawrkar sum seng tam lovin in enkawlna tha tak an din theih phah a, hei zet hi chu kan state tan pawh hian entawn ve chi tak niin a lang.

Zirna lam

            Zirna lam kawnga Bihar hnufual dan leh than chhoh dan hi hriselna lama an dinhmun leh thawnthu nen khan a inang hle a. Bihar hi a hma chuan ziak leh chhiar thiam tam lamah leh zirna that leh that loh tehna tehkhawng hrang hrang hmanga tehin, India rama state hniam leh hnufual ber te zinga mi a ni a, hemi kawngah hian eng tin nge, Nitish Kumar khan hma a rawn lak chhoh I han thlir leh teh ang. Kum 2005 hma lamah kha chuan, PHC te ang bawkin, Bihara an school tam tak te kha kum tluana inkalh te kha a tam hle thin a, school inhawng mumal chhun te pawh zirtirtu pahnih khat lek lek awmna a tam bakah, zirtirtu tam tak, post an nihna hmuna kal ngai lo kumtluan ringawt mai te kha an tam hle thin. Hei vang hian, tlema khawsak pangngai ve deuh te kha chuan, an fate kha sum tam zawk seng pawha private schoola kaltir dan an zawng hram hram a, mahse, chhungkaw tam zawk, rethei bakberh tak tak, pawisa nei ve lo fate tan kha chuan zirna te kha chu vana rah ang hlauh a ni. Hetah pawh hian, Nitish sawrkar khan vanneih deuhna a nei a, NRHM in hriselna dinhmuna hma an sawnna kawnga a rawn puih nasat ang chiah khan, zirna kawnga hma an sawn chhohna kawnga an tangkaipui em em mai chu Sarva Shiksha Abhiyan (SSA) rawn awm ta hlauh mai kha a ni. Chutih rualin, SSA ringawt hi chu Bihara zirna dinhmun chawikanna atan a tawk zo lova, department secretary, Anjani Singh, IAS, Lalu hunlaia he dinhmun chelhtu hi Nitish chuan a thatzia hria in, sawrkarna an siam hnuah pawh Secretary atan a hmang zui a, Anjani tana chona hautak hmasa ber chu, Bihar literacy rate hniam chhan leh zirnaa hma an sawn theih lohna chhan lian tak, hmeichhe school bang an tam lutuk chu a ni. He harsatna chingfel tur hian, Anjani chuan programme pahnih, Mukhyamantri Balika Poshak Yojana (MBPY) leh Mukhyamantri Balika Cycle Yojana (MBCY) te hi kalpui turin sawrkarah proposal a thehlut a. An state zirna dinhmun chawisan ngai pawimawh em em mai leh hemi atana sawrkar budget hmasa berah pawh social service sectora sum dah tipungtu Nitish rilrem zawng tak mai a lo ni a. MBPY hnuaiah hian Class V-VIII zirlai hmeichhia zawng zawngte chu school uniform leina atan Rs.700/- theuh pek an nih bakah, school kalna tur cycle leina atan, MBCY hnuaiah Rs.2500/- theuh pek an ni bawk a. MBCY hnuaia cycle an pek hian hmeichhe enrolment rate a tihsan chak em avangin, a hnuah phei chuan, mipa naupangte pawh an huamtir ta zel a ni. A thlawna sum sem hi hmansual palh a hlauhawm avangin, sawrkar hmalakna pawh hi sawiseltu leh hlauthawng pawl an awm lo thei lova. Mahse, hemi chungchangah hian, Nitish chuan ngaihdan nghet deuh mai a nei a, tu nu leh pa mahin an fanute school uniform nei mumal lo chunga school kaltir an duh lova a rin avang leh, cycle leina an pek te pawh, an fate school kalna atan mai ni lo, chhungkua in tangkai taka an hman tlan theih tur thil hlu a nih avanga hmang sual an awm a rin loh avangin, sawiseltute leh ringhleltute avangin a rilru a thlak duh eih lova. Khawi laiah emaw leh tute chhungkua emaw, sum lo hmang sual tawk te chu an awm nameuh mai a, mahse, a pumpui thu-ah zirna lama hma an sawn nasatzia atanga teh chuan ngaimawh tham an tling pha lo. Mahse, hei hian harsatna a siam leh tak chu, zirtirtu indaihlohna nasa tak a awm ta chu a ni. An lo inthlahdah rei tawh avang leh, sawrkar hmasa ten zirtiru post ruak an hnawhkhah loh avang te, a awm chhun te pawh training mumal nei lo, HSLC pass ngawr ngawr te an nih avangin, sawrkar chuan zirtirtu, qualified ngei nuai hnih chuang zet a la thar ta a. Vawilehkhata heti zata tam zirtirtu lak hi sum zawng pawha a hautak bakah, mi tha hlang an ni vek dawn lo tih Nitish chuan hre reng mahse, a tulna in a urthlu miau mai si a, an zirtirtu lak te erawh na takin an hrual zui thung a, kum hnih khat a liam meuh chuan, private school tam tak te chu tlachhia in, an inkhar phah ta hial hlawm a ni.

            Kawng, dan leh thupek kenkawhna leh hriselna lamah hma nasa takin an la tawh a, chutih laia nasa taka zirna lama hmasawn tuma beihpui an han thlak leh hian a lehlam takah chuan Nitish sawrkar sum bawm pawh a ti hek hiau hiau khawp mai a. A term hmasa berah khan, Nitish khan state pumah classroom nuai khat leh singnga chuang sa hman in, a term tawp dawn thleng khan sak mek 50,000 chuang a la nei bawk a. Hei vang tak hian, an sum neih ang ang te a hmanna tur dik taka a dik thei ang bera hman pawimawhzia kha hrilh nawn a ngai lo. Sector danga hma an lo lak tawhnaa an tih dan ang bawkin, zirna kawnga hmasawn tura beihpui an thlaknaah pawh hian vil leh endikna (monitoring) ah theihtawp chhuaha ulukin tan an la a, private operator te ruaiin, health care ang bawk khan call centre hmangin zirtirtute attendance uluk takin an vil leh a, tin, school zawng zawngte chu a hun taka inhawng a, a hun taka inkhar turin na takin an nawr bawk a. Chu bakah, Bihari chhungkaw rethei tak taka naupang, kum 12 chin chunglam te chu an chhung ten an tha chhawr an lo thlahlel ve tawh nen, school lut tura thlem chhuah a harsa tih hria in, kum naupang lam, entirna atan, kum 6-8 inkar zawng zawngte schoola an luh vek theihna turin beihpui an thlak a, heng an hmalakna hrang hrang avang te hian, term khat Nitish CM chhung ringawt pawh khan, hmuh theih khawpin zirna lamah Bihar chuan hma a sawn hman a ni.

            Tin, zirna tih hmasawnna kawnga Nitish hmalakna tangkai tak, a hnuah phei chuan, zirna chauh pawh ni lo, hmasawnna hna an thawhna kawng zawng zawnga an tangkaipui tak em em mai chu thuneitu sang lama thuneihna semzai leh semdarh kha a ni a. A hma chuan, project zawng zawng tih theih deuhthaw, cheng vaibelchhe khat hnuai lam project tihpuitlinna atana sum hmang tur pawhin Cabinet meeting pawmpuina lak hmasak zel a ngai a, hei hian hnathawh a ti muang tih hria in, Nitish chuan kalphung thar a rawn hmang ta a, vawiinah chuan, Bihar sawrkar hnuaia Principal Secretary pawhin cheng vaibelchhe nga thleng hmanna tur project proposal te chu cabinet pawmpuina la kher lovin a lo sign fel zung zung thei tawh a, hei hian, hmasawnna hna thawh a ti chak lehzual hle a. Chutih rualin, sum bothlau leh eirukna a awm lohna turin, CM office chuan, heng sum hmanna te hi uluk taka vilzuiin, a endik chamchi reng thung a ni.

Zirna sang zawk (Higher education) lam

            School/Elementary education lamah chuan an tum an hlen tawh a, an hmabak dang leh chu zirna sang zawk, higher education siamthat chu a ni leh a. Bihar hian zirna in sang zawk an nei lo chu a ni lova, mahse, heng an zirna in sang zawk te hian zirna tluang pangngai, classical science subject leh liberal arts subject deuh vek an zirtir avangin, mahni kutkawiha eizawn duh tan leh themthiamna thil hmanga eizawnna kawng zawng te tan kawng a awm lo tluk a ni. Hei vang hian, Nitish chuan, an zirna in sangah te chuan vocational education-computer zirna, fashion designing, engineering leh management te thlenga zir theihna tur institution tha leh changtlung an mamawhzia a hmu chiang hle a. Hemi atan hian sawrkar chuan IIM, IIT leh Law University bakah NIFT thlenga din turin hma a la a, chu mai bakah, college an neih sa atanga 50-60 thlan chhuah a, thiam thil zirbingna leh zirna bik, centres of excellence-a din chhuah tumin hma an la bawk a. Mahse, heng zawng zawng te a taka tihpuitlin erawh hi chu harsa tak a ni thung. Higher institution tha leh changtlung din hi a hmunhma leh building neih that ringawt a tawk lova, a pawimawh lai ber chu zirna tha a awm em tih hi a ni a, hei tak mai hi Biharin an tlakchham chu a ni thung si! An dinhmun mekah chuan chinfel leh siamthat ngai a tam hle a, a hunah exam an nei hleithei lova, result chhuah hun lah an sawn sek bawk a, kum hnih chhung zir tura ruahman, two-year degree programme zir chhuak tur te hian, a chang chuan zirlai ten kum hnih thum atanga kum nga thleng rawk an nghah te a ngai thin a, quality education tih te chu hla veng veng tak a ni! He harsatna chingfel tur hian, sawrkar chuan thuchhuah khauh tak siamin, university zawng zawngte chu dan anga an tihhlawhtlin ngei ngei tur thil pathum a tuksak a, chung te chu- a hun taka admission lak fel, a hun taka examination buatsaih leh a hun taka result tihchhuah te hi an ni. State University thenkhat te chuan, hetianga sawrkar an university inrelbawlnaa a rawn inrawlh hi dan kalh a ni, inrelbawlna hrang nei kan ni tiin han sawisel viau mahse, Nitish chuan Univerities Act hnuaia state sawrkarin a tih theih chin a lo hre bel nasa mai si a. Tin, heng university te enkawlna atan hian sawrkarin cheng vaibelchhe 1000 chuang zet a seng bawk nen, a hranga an inrelbawlna chhuanlam a, sawrkar thu hnial an tum chu a duh lo nasa mai a. Sawrkar chuan thuchhuah khauh tak siamin, tih tura a tuksak, thil pathum tihhlawhtlin hun tur mumal takin a bithliahsak a, huntiam chhunga zo hman lo university te chu an Vice Chancellor hlawh a hrensak ta hmiah hmiah mai a. Chu mai chu ni lovin, Vice Chancellor thenkhat, luhlul chhuah lui te lakah phei chuan FIR te an thehluh hnan hmiah mai a, sawrkar chuan a ti mai mai lo tih an han hriatchian hnu chuan, university te pawh an insiamrem chho ta zawt zawt mai a ni! Nitish CM tirh kha chuan, Biharah khan state university pakaw hnuaiah college 240 an awm a. Heng college leh universitya thawk zawng zawng, Vice Chancellor leh Principal atanga peon te thlengin, an hnathawhna hmunah an kal em, hun an vawng dik em tih endikna khauh takin an kalpui a. Nitin hian, Human Resources Dept officials te chuan, an duh duh college 10 thlang chhuakin, chung college Principal te chu an duh hun hunah, anmahni a hun takah an thleng em tih leh, an hnuaia hnathawk ten hun an vawng dik em tih hre turin an va be thut thut thin a, tin, biometric device-based attendance system te hmangin, uluk takin an vil reng a, inthlahdah hman lo leh inthlahdah ngaihna awm lo khawpin zirtirtu leh zirlaite an siam a. Heti taka nasaa hma an lakna avang hian, vawiinah chuan, India rama a ber te zingah la lang pha chiah lo mahse, tun hma ngaihtuah chuan hmasawn nasa tak an ni tawh a, kar lovah zirna in tha te zingah an rawn lan thuai pawh a rinawm hle a ni.

Industry leh Economy lam

            State hmasawnna tehkhawng pawimawh tak pakhat chu private investment engzata tam nge an hipluh tih hi a ni thin a, hemi kawnga pawimawh ber chu sawrkar ruahmanna, hmathlir, sukthlek leh hmalak dan a ni. A hma lama kan sawi tawh ang khan, Bihar hian hmasawnna nasa tak nei turin theihna sang tak a nei a, a bik takin, an ram leilung that avangin agro-based industry lian leh thangduang tak nei thei an ni a. Tin, India ram state te zinga mihring ngah ber pawl an nihna ringawt pawh hi company lian ten an it rawn a ni. Mahse, a hma kha chuan, dan leh thupek kenkawhna mumal a awm lova, sawrkar kalphung a mumal loh bakah inkalpawhna kawng a chhia a, a tawi zawngin, private investors te tan khan luh chakawmna pakhatmah kha a awm lova. Mahse, 2005 a Nitish Kumar CM a rawn nih atang kha chuan, thil awm dan chu zawi zawiin a rawn inthlak danglam chho ta a. 2005 chho va Bihar State GDP a industry atanga an thawhchhuah chu 3.2% vel chiah a ni a, national average 20% chu pha lo vang vang tak an ni. Chutah, 2000 a Bihar atanga Jharkhand state a rawn pian khan, Biharin a leilung hausakna a chhuan em em thin iron ore, copper, bauxite, uranium leh minerals dang laihchhuahna hmunpui te kha Jharkhand state chhungah a awm ta vek mai si a, Bihara awm chhun chu, lui kam dung lei tha, hman tangkai si loh zawng chu a ni ta deuh ringawt mai a. Tin, mihring an tam kan tih rualin, an kuthnathawktu te hi thiamna bik nei lo (unskilled) deuh vek an ni bawk si a, an state aiin state dangah hna a lo tam zawk bawk nen, an mi leh sa te ngei ngei pawh an thenawm state te ti hausatu-ah an tang a ni ta ber mai a ni. Industry lama Bihar hnufualna hi chu British in India ram a awp lai daih tawha intan kha a ni a. British ho khan, sum sen tlem theihna tur zawngin, thil siamchhuahna hmunpui reng reng kha lawng chawlhhmun hnaihah an din deuh zel a, Bihar te ang, tuifinriat kama awm ve lo te kha chu ngaihthah a hlawh lo thei lova. India ram a zalen hnuah pawh India sawrkar policy hrang hrang avangin, an leilung hausakna te pawh man man takin an hralh chhuak hleithei lova, a tawi zawngin, kum za tel tehmeuh, leilung hausakna leh theihna sang tak nei siin, a nihna ang taka hman tangkai a nih loh avangin an bet tlawk tlawk a ni ber mai a, chu chu an inkalpawhna kawng chhe lutuk te, state sum leh pai dinhmun chhia te, bank leh financial institution lian ten loan an puk thattir duhlohna te chuan a rawn belhchhah leh bawk a. Heng te baka an harsatna lian ber pakhat leh chu power an nei chaurau lutuk chu a ni. Bihar state pumpuiah hian 2011 thleng pawh khan electric line thlun chhuah kim a la ni lova, thingtlang khaw tam tak, electric current nei lo te an la awm a. Hei vang hian, industry lian, power mamawh sang tak tak te han bun tur chuan, an electric line awm sa khan a zo lo hrim hrim a. Tin, mihring an tam em avangin, ram ruak a tlem a, sawrkar tan pawh private company te mamawh ber zinga pakhat, ram ruak, zau tha ta khan pek mai tur an ngah tlat lo kha an buaina lian tak pakhat a ni bawk a, chu ti ang karah chuan inruk bo, inthah, vauna nena sum in dil tih te kha a thleng chamchi reng mai bawk si a, private company te tan chuan, Bihara luh kha a chakawm thlawt lo a ni.

            CM a rawn nih tantirh phat pawh khan, Nitish tan chuan industry lama hma sawn hi hna harsa leh hautak ber te zinga mi a ni a. Dan leh thupek te, hriselna leh zirna lam te, kawng chhe siamthat te kha chu sawrkar chak leh chak loh va innghat, an kut zala tla leh an duh ang taka an siamthat theih te an ni a, hetih lai hian, industry-a hma sawn a, an state economy dinhmun siamthat kha chu sawrkarin a tih tur a tih piahlamah thil dang a la awm tlat mai a, chu chu private investors ten an rawn tih a ngai a, sawrkarin a tilui thei lo. Nitish tana thil harsa tak mai chu, sawi tawh ang khan, a hmaa Bihar dinhmun kha chu private company te tan va luhna chi kha a ni lova, Nitish sawrkar hnuaiah Bihar chuan nasa takin hma sawn mahse, inthlan vawi khata tla leh mai thei a ni a, Nitish awm lo ta se, Bihar chu a hma anga dinhmun chhia leh hnuaihnunga a tlakhniam leh a, dan leh thupek ten awmzia an neih leh si loh chuan, company ten cheng vaibelchhe tam tak an hloh phah dawn a. Chutiang chu a thleng dawn lo ti a private company lian hotute hmin leh tiam a, an rilru hneh lai tak hi a harsa lai tak chu a ni a, an thenawm, West Bengal CM Buddhadeb Battacharjee leh Gujarat CM, Narendra Modi ten an state-ah private investors an ko lut ruih ruih a, company lian zawng zawng ten heng state pahniha luh ve chak a, an hawi thup lai a, a hma zawng zawng pawha luh ena an en ngai loh, Bihar ber khera sawm luh tum chu Nitish tan chuan sawi ngai lovin a hautak dawn tih a lang sa nghal reng a ni.

            Mahse, sawrkarna an siam tirh phat atangin Nitish chuan, a harsatna lam thlir duh miah lovin theihtawp chhuahin a bei nghal a, a tir lama kan sawi tawh ang khan, investors te hnawt tiautu lian ber, dan leh thupek kenkawhna kawngah hma a la nghal chat a, chu mi hnuah inkalpawhna kawng tha siamin, a hma lama an thawh zawh theih ang chi ah hma a la nghal zung zung a. Chutih laiin, power lama an dinhmun siamtha tur erawh chuan hun a duh deuh dawn a, tih zung zung theih a ni lo thung. Heng baka thil pawimawh dang leh chu, private investors te tana awlsam taka an thil siamchhuahna hmunpui an rawn din theihna tura dan leh sawrkar inkaihhruaina hrang hrangte siamthat leh ennawn chu a ni. Department of Industries Secretary, Vijay Raghavan, IAS nen Nitish chuan hemi kawngah hian hma la in, 2006 ah dan thar pahnih, Single Window Clearance Act leh Industrial Incentive Policy te chu Bihar State Legislative Assemblyah pawm a ni a, tin, State Industrial Promotion Board an din bawk a. Heng bakah hian Infrastructure Development Enabling Act, 2006 leh Land Acquisition Policy, 2007 te hman a ni leh bawk a. Heng dan hrang hrangte hmang hian, Nitish sawrkar chuan state pawn atanga private company te an rawn luh duhna turin, a tawi zawngin sawi ta mai ila, tum khat chhiah zawng zawng awl tir (one-time full tax exemption) te, sawrkar ram hawh man tihhniamsak te, DPR an siamna man thenkhat sawrkarin tumsak te leh kawng hrang hranga factory an bun atanga thil an siamchhuah te an hralh lehna thlenga company ten hamthatna leh ngaihnathiamna hrang hrang an dawn theih tur te siamsak a, tawktarhin an vehthlem ta a. Mahse, company lian te chu rawn lutin, rawn inbun duh ta se, engtin nge ram an pek ang tih chu an buaina lian tak a la ni reng a. He an harsatna chingfel tur hian, Nitish chuan Aao Bihar campaign kalpuiin, loneitu, ram 2 acres aia zau hralh duh leh hralh tur nei apiang te chu district magistrate hnena in report turin a ti a, DC office in uluk taka an ram te enfiah a, dan ang thlapa leichhawn theih a ni tih an finfiah hnuah Bihar Industrial Area Development Authority (BIADA) ah an thehlut leh a. Sawrkar chu private company leh mimal, ram hralhtute indawrnaa hriatpuitu leh sawipuitu ah a tang ta thin a. Tin, sawrkar chuan Bihar Infrastructure Development Authority hnenah cheng vaibelchhe 1500 pe in, anni hian ram awl, industry din theihna remchang lai apiang te chu company te hmunhma atan an lo cheibawl dawn bawk a ni.

            Hetianga nasa taka hma an han lak chhoh takah chuan, Nitish term khatna tawp lam, 2009-2010 vel atang chuan Indian business company lian ber ber, Tata, Mahindra, Reliance te bakah ei leh in lam siamchhuaktu leh thawnchhuaktu company lian-Britannia, Parle, Amul Godrej, Nestle, Jhunjhunwala oil leh Ruchi Soya te pawh Biharah an rawn inbun ta rup mai a. Nitisha’n an sawrkar hlima tihhlawhtlin tur pali a sawi zinga pahnih, Indian chhungkaw tin te chaw thlengah Bihar atanga siamchhuah ei tur eng emaw tal a awm tur a ni ti tih leh, kum tin bawnghnute litre nuai 30 tharchhuah tur ti a an intiamna kha hre rengin, company rawn lut tur te ah pawh thlai leh ei leh in lam siamchhuaktu leh thawnchhuaktu, agro-based company te chu an thlurbing a. Tin, an state chhung ngeia thawnchhuah thei a engkim peihfel vek chu an tum lian ber pakhat a ni bawk. Hei hian Bihar tan pawimawhna thuk tak a nei a, entirna atan, Bihar hi Indian state te zinga kum khata buhfai thar chhuak tam ber pawl a nih laiin, heng an buhfai thar te hi her tur leh thawnchhuah tura sawngbawl tura an thenawm state, UP a an thawn zel a ngai a. Chu ti ang bawkin thei leh thlai an thar te pawh a sawngbawlna hmun an neih miau loh avangin, state danga sum tam tak senga an thawnchhuah zel a ngai a, he thil tihtawp hi Nitish tum lian ber pakhat a ni.

            Agro-based industry te bakah cement siamchhuaktu company te pawh an rawn lut a, heng industry lian zawng zawng te hian an mamawh lian ber chu power supply tha a ni a, chu chu Biharin a tlakchham lian tak a ni thung. Hemi kawngah hian sawrkar chuan sawrkar laipui bakah private investors te atanga power grid lian leh tha, state puma industry hrang hrangte chawm zo tur siam turin nasa takin hma a la a. Chutih rualin, an hmalakna hi a len tham avang leh, tih zung zung theih thil a nih loh avangin, vawiin thleng hian Nitish sawrkar chuan hma a la la chhunzawm mek zel a ni. Industry lama theihtawp chhuaha an beihna hian rah pawh a chhuah chak hle reng a, an state sum leh pai dinhmun pawh a tha chakin, a thang chak hle a. 2000-2005 inkara state GDP chu 3.5% a nih laiin, Nitish CM a rawn nih tantirh 2006-2011 inkara an GDP chu 12.09% a ni a, 2025-2026 sawrkar kum kal mekah phei hi chuan Bihar GSDP hi 22% zet ni tura chhut a ni tawh a, India rama state thang chak ber te zinga mi an ni tawh a ni. 2005 a sawrkar an siam tirhah kha chuan Bihar sawrkar kha Indian state te zinga leiba ngah ber te zinga mi niin, an bankrupt lo chauh kha a ni a, chu ti ang dinhmun atanga Nitish Kumar leh a thawhpui ten Bihar khaichhuak a, an rawn din thar leh dan hi chu pui tak hi a ni ringawt mai a ni!

            Bihar rawn siam danglamtu hi a bul berah chuan an CM, Nitish Kumar a ni a tih loh theih loh va. Hemi chungchangah hian, sawi hmaih hauh loh tur thil pakhat a awm a. Sawi tawh ang khan, Nitish te party, JD(U) in sawrkarna an siam theihna chhanah khan an thawhpui, BJP te tha thawh kha sawilan loh theih a ni lova, Centrala BJP sawrkar kha Nitish hian a chhawr tangkai tih loh theih a ni lo. Tin, Bihar a thlak danglamna kawngah ngei pawh hian a term hmasa bera Deputy CM leh Finance Minister, BJP MLA, Sushil Kumar Modi hming kha lam hmaih a thiang lo bawk. Chu bakah, sawi tawh angin, Bihar hi chi bil politics an lak bing natna state a ni a, Nitish ngei pawh kha, a chang chuan, caste politics avanga a kut phuarsaka a awm chang a tam hle a, tin, kum tam tak chhung, dan leh thupek pawisaklohna hnuaia inkaihruai an nih avang khan, crime leh politics kha then hran hleihtheih loh khawpin an lo kalkawp thui tawh a, Nitish te party MLA te zingah leh an thawhpui BJP MLA te zingah ngei pawh khan criminal case awrhlai nei te, gang hotu lian te pawh thlan tlin an ni nawk hlawm a, Nitish tan a pawng a tak a an chunga kutthlak rum rum chi a ni lo; a chhan chu, heng mite hian anmahni thlawptu tam tak an nei a, a tlin theihna atana an party vote tu te an ni tih a hai bik lo. Mahse, hetah tak hian Nitish finna a rawn lang leh ta a. Ram tana hna tha thawk tur pawhin inthlanpuia tlin hmasak phawt a ngai tih kha a hrechiang a, inthlanpuia a tlinna tur a nih dawn phawt chuan, dan bawhchhia tih hriatchian bal te thawhpui a, a party-a candidate atana dah pawh kha sawrkar an siam theihna tur a nih dawn phawt chuan pawi a ti lo. Chutih rualin, thlan tlin an nih tawh hnuah erawh chuan, administrator a nih ang takin, dan an pawisa lo emaw, an bawhchhia a nih emaw chuan dan angin a hrem leh hmak hmak thung a, dan in an chunga hma a laknaah a inrawlh leh ngai miah lo thung a ni. Tin, hlawhtlinna reng reng hi mipui zawng zawngte hriat ngei tura puanzar, phochhuah leh thehdarh a nih leh si loh chuan awmzia a nei lova, inthlannaah nghawng a nei tak tak thei thin lo. Hei hi Nitish tluka hrechiang leh hmang thiam hi India rama state CM ni mek te zingah hian an awm lo hial ang tih tur a ni a, keini ho pawhin a hming kan lam, kan lam thinna chhan pawh hi amah a inphochhuah thiam vang a ni. Tin, hna an thawhna kawngah a officer te kha Nitish khan zalenna zau tak a pe a, a nihna takah chuan an duh duh ti turin zalenna a pe a ni ber a. Mahse, amah, Nitish hian a officer te chu, an hnathawhin rah a chhuah leh chhuah loh uluk taka enzuiin, a vil tlat reng thin thung a ni.

            Kan thu kharna atan chuan, Bihar rawn danglam chhohnaah hian a chhan pakhat sawi dawn ta ila chuan, an rorel leh hnathawh engkim, Nitish Kumar hova uluk taka bawhzui a, endik a, a hlawhtlin thlenga an chhawm chhuak thak thin kha a ni tiin kan khaikhawm theiin ka hria. Chu chu alawm Bihar model an tih chu!

Comments

Popular posts from this blog

Tunlai khawvel leh Kristianna

Hosanna

Thawhhona